Istorija Pirota

117

Pirot je grad na jugoistoku Srbije sa bogatom i burnom istorijom koja seže više od dva milenijuma unazad. Smešten na raskršću civilizacija, između Niša i Sofije, na važnom putnom pravcu koji povezuje Evropu i Aziju, Pirot je kroz vekove bio svedok uspona i padova carstava, ratova i oslobođenja, kulturnog razvoja i ekonomskog napretka. Njegova istorija predstavlja sponu između antičkog, srednjovekovnog i modernog doba, a njegovi stanovnici su kroz vekove pokazali izuzetnu otpornost i privrženost sopstvenoj tradiciji.

Antičko doba i rimski Turres

Prvo pominjanje i značaj u Rimskom carstvu

Pirot se prvi put pominja u rimskoj geografskoj karti puteva Tabula Peutingeriana, koja potiče iz prve polovine trećeg veka nove ere. Na toj karti grad je označen pod imenom Turres, što na latinskom jeziku znači „kule“. Ovaj naziv ukazuje da je Pirot u to vreme bio putna stanica sa kulama motrilje koje su služile za odbranu i kontrolu važne saobraćajnice.

Prema istorijskim izvorima, područje današnjeg Pirota nalazilo se na zapadnoj granici rimske provincije Trakije. Grad je bio smešten na strateškom položaju duž čuvene rimske vojne i trgovačke saobraćajnice Via Militaris, koja je povezivala Singidunum (Beograd) sa Konstantinopoljem (Carigradom). Ovaj put je prolazio dolinom Velike Morave preko Ćuprije, Niša, Bele Palanke, Dragomana, Sofije i dalje prema istoku.

Razvoj rimskog naselja

U četvrtom veku nova ere Pirot se naglo razvija i postaje utvrđeno strategijsko mesto. Arheološka istraživanja pokazuju da je na prostoru antičkog Turesa postojalo vojno utvrđenje pomoćne jedinice rimskih legija, koje je imalo dimenzije približno 150 sa 100 metara. Bedemi ovog utvrđenja bili su široki oko 2,2 metra, dugi 33,5 metara i duboki 1,7 metara.

Novija arheološka iskopavanja na Kaleu, nedaleko od postojeće srednjovekovne tvrđave, pokazala su da je Tures imao daleko veći značaj nego što se ranije smatralo. Grad je bio jaka vojna tvrđava, ali i svojevrstan tržni centar na sredokraću rimskih gradova Naissusa (Niša) i Serdike (Sofije). Zahvaljujući ovom položaju, grčki i rimski trgovci sve češće su svraćali i naseljavali se u Turesu.

Hrišćanstvo i kasnoantički period

Nakon Milanskog edikta 313. godine, za vreme cara Konstantina Velikog, hrišćanstvo prodire u ove krajeve. U drugoj polovini četvrtog veka u obližnjoj Remesijani (Bela Palanka) ustanovljena je episkopska stolica sa episkopom Niketom Remesijanskim, koji je bio poznati hrišćanski teolog i misionar. On je širio hrišćanstvo među tračkim plemenima, Tribalima i Besima, a mnogi ga smatraju autorom čuvene duhovne poeme „Te Deum laudamus“ (Tebe Boga hvalim).

Od kraja trećeg veka do prvih decenija sedmog veka, Ponišavlje u celosti postaje deo novoformirane provincije Sredozemne Dakije. Prema zapisima vizantijskog istoričara Prokopija iz Cezareje, car Justinijan I (527-565) naredio je rekonstrukciju trideset utvrđenja u oblasti od Niša do Sofije, uključujući i kule Pirota. U vreme slovenskih i avarskih invazija na Balkan tokom šestog veka, naselje je bilo poznato pod imenom Kvimedava i bilo je smešteno na južnoj padini brda Sarlah.

Srednji vek – Pirot pod srpskom vlašću

Rani srednji vek

Period od petog do četrnaestog veka o Pirotu je ostao relativno nerasvetljen u istorijskim izvorima. Nakon raspada Rimskog carstva, oblast pirotske kotline pripada Istočnom rimskom carstvu – Vizantiji. U šestom i sedmom veku Sloveni naseljavaju prostor Balkanskog poluostrva, čime počinje novo poglavlje u istoriji ovog kraja.

Arapski geograf Idrizi u dvanaestom veku pominje Pirot pod imenom Atrubi, navodeći da se nalazi na 40 milja istočno od Niša, na reci koja dolazi sa srpskih planina. U tom periodu Pirot i okolina bili su u graničnoj zoni između srpskih i vizantijskih teritorija.

Pirot u državi Nemanjića

U drugoj polovini dvanaestog veka srpska država počinje borbu za Pomoravlje. Stefan Nemanja je u borbama 1182-1183. godine, u savezu sa Ugarskom, uspeo da osvoji oblast Niša, Pirota i prodrla do Sofije. Ovim vojnim uspehom pirotski kraj ulazi u sastav Srpske države. Prema istorijskim izvorima, Nemanja je pratio nemačkog cara Fridriha Barbarosu kroz Pirot ispraćajući ga u krstaški pohod Carigradskim drumom.

Za vreme vladavine kralja Milutina (1281-1321) Pirot konačno ulazi u sastav Srpske države. Za prvu polovinu četrnaestog veka za pirotski kraj vezuje se ime čuvenog hajdučkog starešine Momčila, a predanje kasnije vezuje pirotski grad za ovog vojvodu. Cela Nišavska dolina, uključujući predele oko Jerme i Ginjske, pripadala je državi cara Dušana Silnog.

Knez Lazar i Pirotska tvrđava

Tek u četrnaestom veku Pirot postaje važno istočno uporište kneza Lazara Hrebeljanovića i prva odbrana protiv Turaka. Posle Maričke bitke 1371. godine, Lazar Hrebeljanović izdvaja se kao knez najmoćnije vlastele i proširuje svoju oblast. Zavladao je čitavim Pomoravljem, držao je Niš i deo istočne Srbije. U ovom periodu Pirot postaje vrlo značajno strategijsko mesto u državi kneza Lazara.

Pirotska tvrđava, poznata i kao Kale ili Momčilov grad, podignuta je u drugoj polovini četrnaestog veka, upravo za vreme vladavine kneza Lazara. Tvrđava je građena na temeljima ranijeg utvrđenja iz rimskog perioda, po ugledu na vizantijske fortifikacije. Sastoji se od tri dela:

• Gornji grad sa donžon kulom nastao je kao vrsta odbrambenog utvrđenja sa pet međusobno povezanih kula
• Srednji grad izgrađen je u vreme despota Stefana Lazarevića i stepenasto se nadovezuje na Gornji grad
• Donji grad nastao je krajem osamnaestog i početkom devetnaestog veka u tursko doba

Pred Kosovsku bitku 1389. godine, knez Lazar je utvrđivao gradove Niš i Pirot očekujući osmanski napad sa istočne strane. Pirotske vojnike je predvodio Dimitrije Vojihnović, šurak despota Uglješe, koji je sa svojim ljudima zauzimao desno krilo srpske vojske u Kosovskoj bitki.

Period osmanske vladavine (1455-1877)

Pad pod tursku vlast

Despot Stefan Lazarević zadržao je Pirot posle kosovskog boja, ali je grad verovatno izgubljen tokom čestih turskih upada u Srbiju u periodu 1402-1413. godine. Pirot je ponovo pao u turske ruke oko 1427. godine. Pirotski kraj je definitivno pripojen Osmanlijskom carstvu 1455. godine, za vreme turskog sultana Mehmeda II Osvajača.

Pod osmanskom vlašću Pirot je dobio naziv Šehirköy (gradsko, varoško selo), dok su ga strani putopisci nazivali različitim imenima kao što su Sareck, Schardiu ili Zarchin. Prvi put se pod sadašnjim imenom Pirot pominje 1498. godine kako su ga nazivali Dubrovčani.

Pirot kao trgovačko središte

Pirot sa kraja petnaestog veka postaje značajno trgovačko središte, o čemu svedoče posete najznačajnijih dubrovačkih trgovačkih putnika tog doba. Većinsko stanovništvo u tom periodu činili su muslimani, ali je bio i veliki broj deklarisanih hrišćana. Za vreme turske vladavine, Pirot je spadao u niški pašaluk i bio je važno saobraćajno mesto na Carigradskom drumu, a po potrebi i vojna postaja i konačište turske vojske.

Putopisci iz šesnaestog veka, uključujući čuvenog turskog putopisca Evliju Čelebiju, opisuju Pirot kao izuzetno lepu varoš, iako je sama tvrđava bila zapuštena. Pirotska varoš, kao i put prema Carigradu, bili su početkom osmanske vladavine premešteni sa brda Sarlaha u aluvijalnu ravan.

Srpska crkva i duhovni život

U drugoj polovini sedamnaestog veka, 1761. godine, osnovana je Nišavska odnosno Pirotska eparhija sa sedištem u Pirotu kao zasebna celina u sastavu Sofijske mitropolije. Od 1761. godine, kada je odvojena, postala je arhiepiskopska stolica i imala svoje arhiepiskope sve do 1815. godine, kada je sjedinjena sa ratom opustošenom Niškom eparhijom.

U Pirotu i okolini postojalo je mnogo metoha, od kojih su najznačajniji bili metosi carskih lavri – Hilandarski, Studenički i Dečanski, kao i metosi Sukovskog i Rilskog manastira. Ovi manastiri i metosi bili su rasadnici prosvete i sedišta okupljanja srpskog naroda pod Turcima, čuvajući srpsku kulturu i pismenost kroz vekove osmanske vladavine.

Otpor turskoj vlasti

Prvi srpski ustanak (1804-1813)

Za vreme Prvog srpskog ustanka, Turci su činili sve da spreče širenje ustanka, naročito oko Niša i Pirota. Dana 5. aprila 1805. objavljena je vest da su se Piroćanci digli protiv Turaka. Beleži se kako su se ustanici iz Pirota sukobili sa Turcima i izašli kao pobednici sredinom aprila iste godine. Ustanak Piroćanaca prevazilazio je važnost lokalnog značaja, pa je Hafiz-paša srpske starešine pobio, a sela opljačkao.

Iste 1805. godine Turci su obesili sedam popova o jednu vrbu u naselju Tijabara jer su ih optužili da održavaju veze sa ostatkom Srbije i pripremaju ustanak u okrugu. Pirotski kraj je najviše uzimao učešća u Prvom srpskom ustanku preko emigracija u oslobođene delove Srbije. Nakon sloma ustanka, turska specijalna poterna odeljenja za istrebljavanje hajduka služila su za likvidaciju najuglednijih ljudi u narodu. Normalan život Piroćanaca posle Prvog srpskog ustanka bio je potpuno potisnut iz straha od progona.

Pirotska buna (1836)

Pirotska buna, podignuta 1836. godine, predstavlja jedan od najznačajnijih događaja u istoriji otpora pirotskog naroda turskoj vlasti. Buna je bila oružani otpor naroda zbog globe i turskog zuluma, a naročito zbog povećanog kuluka. Često smenjivanje turske vlasti u Pirotu dovelo je do neretke eksploatacije i nekontrolisanog zuluma. Seljaci su za svoje proizvode prilikom dolaska na gradsko tržište plaćali specijalne trošarine, takse, mostarine ili skelarine, što je rezultiralo fizičkim iscrpljvanjem i iseljavanjem pirotskog stanovništva.

Kada je za pirotskog ajana postavljen izvesni Mahmud kapidžibaša, on je zajedno sa vladikom Nišavske eparhije Jeronimom terorisao narod kulucima i globama. Migracije pirotskog stanovništva počele su avgusta 1835. godine, a prvi koji su prebegli u Gurgusovac bili su sinovi uglednog pirotskog trgovca Hadži Nešića.

Piroćanci su imali zahteve da se iz Pirota uklone ajan i njegov istomišljenik vladika, da se zavede legalno stanje uz tačno ubiranje poreza, i da se za ajana postavi Hadži Neša kao kodžabaša. Iako je buna bila brzo ugašena početkom septembra 1836. godine zahvaljujući intervenciji kneza Miloša Obrenovića, ona je pokazala snažnu volju pirotskog naroda za oslobođenjem.

Oslobođenje od Turaka (1877)

Drugi srpsko-turski rat

Pirot je konačno oslobođen od turske vlasti u Drugom srpsko-turskom ratu 1877-1878. godine. Operacije glavnih srpskih snaga (Moravski, Šumadijski i Timočki korpus) počele su 14. decembra 1877. godine, sa glavnim udarom u pravcu Pirota. Pirot je branilo 13 turskih bataljona sa 28 topova.

Odlučujuća borba za oslobođenje Pirota odigrala se 26. decembra 1877. godine (po novom kalendaru) u blizini Nišora, u mestu zvanom Vrba. Posle četvorodnevnih borbi po velikoj hladnoći, u grad su pobedonosno ušle jedinice srpske vojske pod komandom generala Jovana Belimarkovića i pukovnika Đure Horvatovića.

Major Radomir Putnik je o ovom događaju zapisao: „Šesnaestog pred zoru Turci napustiše svu liniju prema našoj vojsci. Trupe sa centra, koje su u to vreme otpočele demonstraciju protiv Nišora, nađoše tursku poziciju praznu i na njoj dosta oružja, municije, šatora i ostalih potreba. Toga dana prepodne sve trupe šumadijskog i timočkog kora uđoše u Pirot praćene blagoslovom Pirotlija.“

28. decembar 1877. godine ostao je upamćen kao Dan oslobođenja Pirota, datum koji se i danas slavi kao Dan grada Pirota.

Period posle oslobođenja

Oslobođenje Pirota i okoline od turske uprave 28. decembra 1877. i ulazak u sastav Kneževine Srbije, kao njene etničke i nacionalne teritorije, odredilo je Pirotu nove puteve razvitka. Od tada kroz poslednje decenije devetnaestog i u dvadesetom veku, istorija Pirota i pirotskog kraja uklapa se u opšti tok istorije srpskog naroda i deli njegovu istorijsku sudbinu.

Po oslobođenju Pirot dobija Pozorišnu družinu 1889. godine, pevačko društvo „Momčilo“ 1888. godine, a Pirotska čitaonica, osnovana sedamdesetih godina devetnaestog veka, nastavlja svoj rad. Pirot je dobio javnu biblioteku Ukazom kralja Petra 27. januara 1909. godine. Osnovane su, pored osnovne i srednje škole, najpre Trgovačko-zanatlijska, a zatim Gimnazija, a time je rastao i broj pismenih ljudi. Prva štamparija osnovana je 1894. godine.

Balkanski ratovi i Prvi svetski rat (1912-1918)

Balkanski ratovi

U ratovima 1912-1918. godine, pirotski kraj bio je poprište značajnih bitaka. U Balkanskim ratovima piroćanci su pokazali izuzetan primer rodoljublja. U Bitoljskoj bici, Treći pirotski pešadijski puk morao je da izvrši noćni napad u jako nepovoljnim vremenskim prilikama. Turska vojska se branila kod Bitolja, ali su njihovi napadi odbijeni. Oblakovski vis ostao je najveća kosturnica Piroćanaca poginulih za oslobođenje Bitolja.

U Drugom balkanskom ratu bugarske trupe su izvršile napade već 30. juna 1913. godine. Treći puk Piroćanaca učestvovao je u odbrani Ježevog polja i u napadu na Bankov čukar. Najžešća bitka vodila se oko sela Jalovik Izvor. U toku rata Bugari su odneli mnoge kulturne vrednosti iz pirotskog kraja, uključujući ikonu Diptih iz Poganovskog manastira.

Prvi svetski rat

U Prvom svetskom ratu piroćanci su se istakli u borbama Moravske divizije II poziva i Trećem legendarnom pešadijskom puku prvog, drugog i trećeg poziva, koji je zbog brzine i borbenih dejstava dobio nazive „leteći“ i „gvozdeni“ puk. Svoju nacionalnu opredeljenost narod pirotskog kraja ispoljio je u herojskoj borbi protiv zavojevača, za slobodnu i ujedinjenu Otadžbinu.

U ratovima 1912-1918. godine pirotski kraj imao je 7.610 poginulih boraca. Piroćanci su pokazali izuzetan primer rodoljublja, hrabrosti i snažne volje. Oni su ostali večita uspomena svim pokolenjima na jedno herojsko doba u koje je narod pirotskog kraja utkao svoju sudbinu i svoju slobodu na najhrabriji način.

Drugi svetski rat (1941-1944)

Okupacija

U Drugom svetskom ratu 1941. godine Pirot i okolina bili su zanemareni i napušteni. Nemci su ušli u Pirot, a jedanaest dana kasnije prepustili su ga, kao i čitav kraj, bugarskim fašistima. Tada je počela treća po redu, najduža bugarska okupacija koja je trajala tri i po godine.

Za vreme bugarske okupacije srpske škole su bile zatvarane, bogosluženja na srpskom jeziku zabranjena, a bugarski jezik uveden kao službeni. Bugari su palili knjige i uništavali pisane dokumente na dva mesta u Pirotu – na trgu u Tija Bari i na pijaci kod stare pošte na Pazaru. Veliki broj retkih i vrednih knjiga, među kojima i knjige gimnazijske biblioteke, nestao je u toj „čistci“.

Oslobođenje

Oslobođenje Pirota od bugarske okupacije odigralo se 6. septembra 1944. godine. Partizanske jedinice su vodile pregovore sa bugarskom posadnom. Bugarska delegacija došla je u blizinu sela Petrovac, gde su se pregovori vodili na partizanskoj teritoriji. Nakon kratkih pregovora odlučeno je da se Bugari povuku iz Pirota. Do dolaska partizana bugarske jedinice držale su front. Ubrzo je u Pirot stigao deo Nišavskog odreda za održavanje reda. Ovim događajima završeno je oslobođenje Pirota i započelo formiranje narodne vlasti.

U Narodnooslobodilačkoj borbi preko 2.000 meštana Pirota položilo je svoje živote za oslobođenje.

Period socijalističke Jugoslavije (1945-1990)

Industrijski razvoj

Posle formiranja nove vlasti nakon 1944. godine, grad je doživeo izuzetan industrijski procvat. Osnovala su se mnoga preduzeća koja su postala poznata u celoj Jugoslaviji. Prekretnicom u razvoju pirotske privrede smatra se 1957. godina, kada je započet brzi napredak, pri čemu je industrijalizacija bila osnovna razvojna orijentacija.

Fabrika Tigar

Fabrika Tigar osnovana je 1935. godine kada su je osnovali Dimitrije Mladenović Gaga i braća Jovan i Milorad Cekić. Prvobitno se bavila proizvodnjom gumenih opanaka, a posle Drugog svetskog rata postala je državna svojina 31. decembra 1946. godine.

Fabrika je doživela izuzetan razvoj tokom socijalističkog perioda:

• 1959. godine izgrađen je deo hale Pneumatikare za proizvodnju automobilskih guma
• 1974. godine proizvedena je prva radijalna autoguma koja se ugrađivala u vozila „Zastava 101“
• 1978. godine zaključen je ugovor o zajedničkom ulaganju sa američkom firmom „BF Goodrich“ u vrednosti od 36 miliona dolara
• 1981. godine izgrađena je nova hala za proizvodnju radijalnih guma sa čeličnom kordom

Zahvaljujući razvoju fabrike Tigar, Pirot je postao prepoznatljiv po gumarskoj industriji u celoj Jugoslaviji.

Industrija odeće „Prvi maj“

Preduzeće „Prvi maj“ osnovano je 7. maja 1958. godine spajanjem tri zanatske zadruge u Pirotu. Predmet poslovanja bilo je krojenje i šivenje ženskih haljina, muških i ženskih odela i rublja, izrada kapa, posteljine, jorgana, uniformi i prerada starog tekstila.

Razvoj preduzeća:

• 1962. godine izgrađene su prve dve proizvodne hale
• 1963. godine preduzeće broji preko 500 radnika
• 1966. godine preduzeće ima skoro 900 radnika
• 1975. godine otvorena je prva modna kuća u Aranđelovcu
• 1984. godine otvorena je nova fabrika trikotaže
• 1985. godine otvorena je modna kuća u Pirotu sa prodajnom površinom od 1.150 metara kvadratnih

Industrija je imala najveće učešće u dohotku pirotskog kraja, a zatim su sledile poljoprivreda, trgovina, saobraćaj, građevinarstvo i turizam. Dominantne grane bile su gumarska, tekstilna i hemijska industrija.

Savremeni Pirot (1990-danas)

Tranzicioni period

Potpuni kolaps privrede u Srbiji, pa i u pirotskom kraju, nastao je devedesetih godina dvadesetog veka, raspadom bivše Jugoslavije, desetogodišnjim ratovanjem i uvođenjem sankcija. Privreda je iz godine u godinu ulazila u sve veću krizu, gubila tržište, remetila se i zaostajala u tehničkom i tehnološkom prilagođavanju zahtevima evropske privrede.

Takvo stanje nije moglo dugo da opstane. Počela su otpuštanja radnika kao tehnoloških viškova. Preduzeća bez odgovarajućeg menadžmenta nisu uspevala da pronađu strateškog partnera. Započeo je proces uvođenja stečajnih uprava, a zatim i sama likvidacija skoro celokupne privrede pirotskog kraja. Na tržištu su opstala samo ona preduzeća koja su uz sebe imala jačeg i tržišno naprednijeg partnera.

Pirot danas

Pirot je zvanično postao grad 2016. godine. Prema popisu iz 2022. godine, grad danas ima 34.942 stanovnika u urbanom području, dok je u široj oblasti grada Pirota 49.601 stanovnika.

Grad se nalazi na strateškom položaju na Panevropskom koridoru 10, koji povezuje Evropu sa Azijom. Kroz Pirot prolazi autoput E-80 koji vodi od granice sa Bugarskom do Niša (75 km), a odatle se nastavlja na autoput E-75 koji vodi do Beograda (330 km).

Ekonomija i investicije

Savremeni Pirot radi na privlačenju investicija kroz:

• Slobodnu zonu Pirot, jedan od prvih primera javno-privatnog partnerstva u privredi Republike Srbije
• Industrijsku zonu sa infrastrukturno opremljenim zemljištem za nove investitore
• Povoljno poslovno okruženje – Pirot je dobio sertifikat Nacionalne alijanse za lokalni ekonomski razvoj (NALED)

Kultura i turizam

Pirot je danas grad sa bogatom kulturnom ponudom:

• Muzej Ponišavlja, osnovan 1947. godine, čuva bogat fond od oko 6.500 predmeta
• Pirotska tvrđava (Momčilov grad), kulturno-istorijski spomenik
• Crkva Rođenja Hristovog (Pazarska crkva) iz 1870. godine
• Manastiri Temska i Poganovo iz 14. veka
• Zgrada Gimnazije i druge istorijske građevine

Tradicionalni proizvodi

Pirot je širom sveta poznat po svojim tradicionalnim proizvodima:

• Pirotski ćilim – zaštićen od 2003. godine od strane Zavoda za intelektualnu svojinu kao geografsko poreklo
• Pirotski kačkavalj – tradicionalni mlečni proizvod
• Peglana kobasica – gastronomski specijalitet
• Pirotska keramika – tradicija grnčarstva

Turističke atrakcije u okolini

Okolina Pirota obiluje prirodnim lepotama:

• Stara planina sa ski centrom i brojnim planinarskim stazama
• Zavojsko jezero – jedno od najlepših veštačkih jezera u Srbiji
• Kanjon reke Jerme – zaštićena prirodna lepota
• Vodopadi na Staroj planini, posebno vodopad Tupavica
• Dag-banjica – izvor tople lekovite vode
• Rosomački lonci – geomorfološki fenomen

Poreklo imena Pirot

Kroz svoju dugu istoriju, grad Pirot je носio različita imena koja odražavaju njegovu burnu prošlost i smenjivanje civilizacija na ovom prostoru.

U antičko doba, Rimljani su naselje označavali kao Turres (sa latskog „kule“), kako je zabeleženo na čuvenoj Tabula Peutingeriana – rimskoj karti puteva iz prve polovine 3. veka. Ovaj naziv jasno ukazuje na vojno-strateški značaj utvrđenja koje je služilo kao motrilja na važnom putu između Evrope i Azije.

U ranovizantijskom periodu, prema svedočenju istoričara Prokopija iz 6. veka, naselje se pominje pod imenom Quimedava (Kvimedava) – utvrđeno mesto koje je car Justinijan I obnovio kao deo sistema odbrane od slovenskih i avarskih navala.

U 12. veku, arapski geograf Idrizi beleži grad pod nazivom Atrubi, opisujući ga kao naselje na reci koja dolazi sa srpskih planina i uliva se u Moravu.

Naziv Pirot po prvi put se javlja tek u 14. veku, i to u doba kada grad postaje važno strategijsko uporište kneza Lazara. Etimolozi se slažu da ime Pirot potiče od grčke reči „pirgos“ (πύργος) što znači „kula“ ili „toranj“ Wikipedia. Ovaj naziv direktno se nadovezuje na raniji rimski naziv Turres, naglašavajući kontinuitet vojne funkcije grada kroz vekove. U istorijskim dokumentima se javlja i varijanta Pirgos, kao i Thurib.

Turci su gradu dali ime Šehirköy (Şehirköy), što na turskom jeziku znači „gradsko selo“ ili „varoško selo“. Drugi turski naziv koji su koristili bio je Šerköj (Şerköy), takođe sa značenjem „varoško selo“ Topirot. Ovi nazivi odražavaju specifičan polu-urbani karakter naselja pod osmanskom vlašću.

U narodnoj tradiciji, grad se često nazivao Momčilov grad, po čuvenom srednjovekovnom junaku Momčilu, mada istorijski izvori ne potvrđuju direktnu vezu. Ovaj naziv ostao je vezan za pirotsku tvrđavu koja i danas nosi to ime, a koju narod zove i Kale (od turskog „tvrđava“) ili jednostavno Pirotski gradić.

Dakle, evolucija imena grada – od Turres, preko Kvimedave i Atrubia, do Pirgosa/Pirota – predstavlja svojevrsnu lingvističku mapu istorije, u kojoj se prepliću latinski, grčki, arapski, turski i srpski uticaji, a sve sa zajedničkim motivom: grad-kula na strateškom raskršću Istoka i Zapada.

Zaključak

Istorija Pirota predstavlja fascinantno putovanje kroz vreme, od antičkih rimskih kula do modernog evropskog grada. Kroz više od dva milenijuma, Pirot je bio svedok velikih istorijskih preokreta – od pada Rimskog carstva, kroz procvat srednjovekovne Srbije, preko više od četiri veka osmanske vladavine, do konačnog oslobođenja i razvoja u modernom dobu.

Stanovnici Pirota i pirotskog kraja pokazali su kroz vekove izuzetnu otpornost, hrabrost i privrženost sopstvenoj tradiciji i kulturi. Njihov doprinos oslobodilačkim ratovima, kulturnom razvoju i očuvanju nacionalnog identiteta ostaje trajno upisno u istoriju srpskog naroda.

Danas, Pirot stoji kao moderan grad koji uspešno spaja svoju bogatu istorijsku baštinu sa izazovima savremenog razvoja. Sa svojim jedinstvenim geografskim položajem, bogatom kulturnom tradicijom, tradicionalnim proizvodima i prirodnim lepotama u okolini, Pirot predstavlja važan centar jugoistočne Srbije i privlačnu destinaciju za turiste iz celog sveta.

Istorija Pirota nastavlja da se piše, a grad koji je preživeo toliko istorijskih preokreta i dalje stremi ka prosperitetu, čuvajući uspomenu na svoje slavne pretke i građevine koje svedoče o bogatoj prošlosti ovog kraja.