Tabela sadržaja
Konak Malog Riste – Dom Najznačajnije Zavičajne Ustanove
Muzej Ponišavlja Pirot predstavlja jednu od najznačajnijih kulturnih institucija jugoistočne Srbije, smeštenu u autentičnoj građevini iz sredine 19. veka. Ova regionalna muzejska ustanova čuva i promoviše bogato kulturno nasleđe Pirota i okolnih opština, privlačeći ljubitelje istorije, etnologije i umetnosti iz celog sveta.
Istorija Osnivanja Muzeja Ponišavlja Pirot
Muzej Ponišavlja Pirot osnovan je oktobra 1947. godine odlukom Gradskog narodnog odbora Pirota, kada je nosio naziv Narodni muzej. Od samih početaka, muzej je počeo da prikuplja vredne eksponante zahvaljujući poklonima građana Pirota i okoline, koji su prepoznali važnost očuvanja svog kulturnog identiteta.
Kroz decenijske rad, muzej je prerastao u kompleksnu zavičajnu ustanovu koja danas posluje na teritoriji opština Pirot, Dimitrovgrad, Babušnica i Bela Palanka, čuvajući i prezentujući preko 6.500 muzejskih predmeta.
Konak Malog Riste – Arhitektonski Biser Pirota
Zgrada Muzeja Ponišavlja Pirot
Muzej Ponišavlja Pirot smešten je u istorijskoj kući koja sama po sebi predstavlja muzejsku vrednost. Zgrada je sagrađena 1848. godine kao vlasništvo uglednog i veštog pirotskog trgovca Hriste Jovanovića, poznatog pod nadimcima Mali Rista ili Čučuk Rista. Ova impozantna građevina predstavlja najbolje očuvani primer tradicionalne balkanske arhitekture 19. veka u Pirotu.
Kuća Malog Riste je od 1953. godine pod zaštitom države Srbije, a 1979. godine proglašena je za spomenik kulture od izuzetnog značaja. Njena arhitektura odlikuje se balkansko-orijentalnim stilom, sa harmoničnim rasporedom prostorija, raskošnom fasadom i jedinstvenom konstrukcijom krova sa vidikovcem.
Hrista Jovanović – Mali Rista
Graditelj i vlasnik kuće, Hrista Jovanović Mali Rista, bio je najpoznatiji pirotski trgovac 19. veka. Rodom iz sela Zavoj (koje je kasnije potopljeno), Mali Rista se 1830-ih godina nastanio u Pirotu gde je započeo uspešnu trgovačku karijeru. Njegova poslovna veština bila je tako izuzetna da su mu turske vlasti poverile funkciju kalauza – ubiranje poreza u stoci i maslu za Vidinskog pašu.
Za izgradnju ovako monumentalne kuće sa dva sprata, Mali Rista je morao da dobije posebnu dozvolu od vidinskog paše, jer su takve građevine bile retke u Pirotu tog doba. Kuća je građena dve godine i svečano dovršena 5. aprila 1848. godine, o čemu svedoči urezani tekst na spratu.
Bogata Muzejska Postava Muzeja Ponišavlja Pirot
Odeljenja i Zbirke
Muzej Ponišavlja Pirot organizovan je u pet stručnih odeljenja:
1. Arheološko Odeljenje
Arheološka zbirka Muzeja Ponišavlja Pirot čuva eksponante koji svedoče o životu u Ponišavlju od praistorije do srednjeg veka. Stalna arheološka postavka smeštena je u Pirotskoj tvrđavi (Kale), gde posetioci mogu videti nalaze iz neolita, eneolita, bronzanog doba, antičkog perioda i srednjeg veka.
2. Etnološko Odeljenje
Etnološka zbirka predstavlja srce Muzeja Ponišavlja Pirot. U stalnoj postavci prikazani su autentični predmeti iz 19. veka koji ilustruju život pirotskih građana. U prizemlju se nalaze predmeti pirotske grnčarije i predmeti metalnog i drvenog pokućstva, dok je sprat opremljen nameštajem ugledne porodice Hristić i drugih pirotskih trgovačkih porodica.
3. Zbirka Pirotskih Ćilima
Posebno mesto u Muzeju Ponišavlja Pirot pripada svetski poznatoj zbirci pirotskih ćilima. Primerci zastupljenih šara obuhvataju gotovo sve poznate motive: Gugutke na direci, Đulovi, Venci, Kuveri, Kašmir, Duborez, Prestolonaslednik, Bombe, Manastir Mara i Srpska kruna. Posetioci mogu videti i ukrasne ćilime sa predstavama lava, papagaja i Venecijanke.
4. Istorijsko Odeljenje
Istorijska zbirka broji preko 150 predmeta naoružanja iz perioda od kraja 18. veka do Drugog svetskog rata, vojnu opremu, uniformu, odlikovanja, karte i arhivsku građu. Među najcenjenijim eksponatima je puška kremenjača „arnautka“ koja je pripadala pirotskom kujundžiji Ćel Petru, učesniku Prvog srpskog ustanka.
5. Odeljenje Istorije Umetnosti
Umetničko odeljenje Muzeja Ponišavlja Pirot čuva zbirke ikona, kopije fresaka iz Poganovskog manastira (15. vek), građansko slikarstvo, vajarska dela, kao i predmete primenjene umetnosti – staklo, porcelan, keramiku, srebro, stilski nameštaj, lustere i lampe iz Beča, Budimpešte i Istambula.
Posebnosti Muzejske Postavke
Stalna postavka „Varoška kuća Pirota 19. veka“ autora B. Najdanovića, prikazuje način uređenja i življenja pirotskih porodica u vremenu kada je grad napuštao izgled orijentalne varoši i dobijao odlike patrijarhalne gradske sredine.
Unutrašnjost kuće ukrašena je dolapima u duborezu, pri čemu se pretpostavlja da je dolap u prizemlju delo majstora iz poznate Debarske škole. U golemoj sobi, gde su primani najugledniji gosti, izdvaja se „štuko“ gipsana tavanica. Kao karakteristična obeležja srpskih kuća starogradske arhitekture, i ovde postoje skrišnica i kandil soba.
Dodatna Muzejska Ponuda
Galerija Fresaka u Starom Gradu (Kale)
U sklopu Pirotske tvrđave, Muzej Ponišavlja Pirot održava Galeriju fresaka koja čuva reprodukcije fresaka iz manastira Svetog Jovana Bogoslova u Poganovu, zadužbine Konstantina Dejanovića. Tu se nalaze i originalne freske iz potopljene Zavojske crkve Vaznesenja Gospodnjeg iz 16. veka.
Depandansi i Legati
Muzej Ponišavlja Pirot upravlja depandansima u Babušnici i Beloj Palanci. U muzejski fond uključena su dva značajna legata: legat učitelja Ćire Rančića iz oblasti dečije književnosti i legat učitelja Duška Ćirića sa etnološko-istorijskom građom.
Galerija „Čedomir Krstić“
U okviru muzejskog kompleksa nalazi se i Galerija „Čedomir Krstić“ koja organizuje povremene izložbe savremene umetnosti, promocije knjiga i edukativne radionice.
Restoran „Ladna Voda“
Na prostoru Muzeja Ponišavlja Pirot smešten je i čuveni restoran tradicionalnih specijaliteta „Ladna Voda“ sa prekrasnom baštom, gde posetioci mogu probati autentična pirotska jela pripremljena po starim receptima.
Izdavačka Delatnost Muzeja Ponišavlja Pirot
Muzej Ponišavlja Pirot aktivno se bavi izdavačkom delatnošću. Među najpoznatijim publikacijama je knjiga „Šara bez kraja“ autorke Saške Velkove o pirotskom ćilimu, koja je prevedena i na engleski jezik pod nazivom „The endless pattern – The Pirot kilim“. Muzej takođe objavljuje naučne radove, kataloge i monografije o kulturnom nasleđu Ponišavlja.
Događaji i Manifestacije
Muzej Ponišavlja Pirot učestvuje u brojnim kulturnim manifestacijama:
- Festival pirotskog ćilima (avgust)
- Noć muzeja
- Dani Evropske baštine
- Foto-konkurs „(Ne)briga o kulturnom nasleđu“
- Edukativne radionice za decu i omladinu
Praktične Informacije za Posetioce
Adresa: Nikole Pašića 49, Pirot
Radno vreme:
- Ponedeljak – petak: 8:00 – 16:00h
- Prijem posetilaca do 15:30h
Kontakt:
- Email: muzejpirot@gmail.com
- Telefon: dostupan na sajtu muzejpirot.com
Ulaznice: Informacije o cenama dostupne na zvaničnom sajtu
Pirotska Tvrđava „Kale“
Arheološka postavka u Pirotskoj tvrđavi otvorena je:
- Letnji period: 09:00 – 18:00h
- Zimski period: 09:00 – 16:00h
- Ulaz besplatan
Značaj Muzeja Ponišavlja Pirot za Kulturni Turizam
Muzej Ponišavlja Pirot predstavlja nezaobilaznu destinaciju za sve posetioce Pirota. Njegova autentična arhitektura, bogata zbirka muzejskih eksponata i profesionalna prezentacija kulturnog nasleđa čine ga jednim od najznačajnijih zavičajnih muzeja u Srbiji.
Posetioci imaju priliku da se upoznaju sa bogatom istorijom Ponišavlja, od praistorijskih naselja do modernog doba, da vide svetski poznate pirotske ćilime u njihovom autentičnom okruženju, i da osete atmosferu pirotske trgovačke kuće iz 19. veka.