Tabela sadržaja
Crkva Rođenja Hristovog u Pirotu, poznata i kao Staro-Pazarska crkva ili jednostavno Pazarska crkva, predstavlja izuzetno kulturno i arhitektonsko blago ovog grada u jugoistočnoj Srbiji. Ovaj pravoslavni hram, koji pripada Eparhiji niškoj Srpske pravoslavne crkve, već skoro dva veka odoleva zubu vremena i svedoči o bogatoj verskoj tradiciji pirotskog kraja.
Istorija izgradnje Crkve Rođenja Hristovog
Izgradnja ovog značajnog hrama započela je 29. jula 1834. godine i završena je iste godine, 21. decembra. Crkva Rođenja Hristovog podignuta je zahvaljujući dobrotvornim prilozima lokalnih i bogatih meštana Pirota, što govori o snažnoj veri i posvećenosti pravoslavne zajednice tog vremena.
Za gradnju crkve postojao je i zvaničan dokument — ferman koji je izdat iz carskog sedišta u Carigradu u vreme sultana Abdul Mežida Ibn Mahmuda. Ovaj dragoceni dokument, koji odobrava gradnju pravoslavne crkve u vreme osmanske vladavine, i danas se čuva u samoj crkvi kao svedočanstvo istorijskih okolnosti u kojima je hram nastao.
Graditelj Crkve Rođenja Hristovog bio je Andreja iz Velesa, veoma poznati majstor tog doba, čije su ruke izgradile značajne crkve u Nišu, Skoplju, Smederevu, Mostaru i Sarajevu. Njegova veština i iskustvo vidljivi su u svakom detalju ovog hrama.
Arhitektonska jedinstvenost
Crkva Rođenja Hristovog predstavlja arhitektonsku raritetnost na Balkanu. Njena najprepoznatljivija karakteristika je to što se u hram ulazi nakon silaženja niz nekoliko stepenika, što znači da je crkva delimično ukopana u zemlju. Razlog za ovakvu neobičnu gradnju leži u strogim osmanskim propisima — pravoslavni hram nije smeo biti viši od turske džamije. U Pirotu je u to vreme postojalo osam džamija, pa je pravoslavna zajednica morala da prilagodi svoju versku arhitekturu tim ograničenjima.
Unutrašnjost hrama karakteriše prisustvo šest drvenih stubova koji podupiru crkveni svod. Crkva ima dve pevnice, a oko njih su postavljeni stolovi namenjeni starim i bolesnim vernicima, što odražava brigu zajednice o svim njenim članovima.
Ikonostas — skrivena lepota Crkve Rođenja Hristovog
Ikonostas Crkve Rođenja Hristovog predstavlja jedno od najznačajnijih umetničkih ostvarenja u hramu. Živopis je uradio zograf iz Samokova, primenjujući prepoznatljiv samokovski stil ikonopisa. Ikonostas se odlikuje izuzetnom lepotom, sa likom Spasitelja i Bogorodice, apostolima i svetiteljima.
Međutim, prava lepota ikonostasa bila je skrivena više od pola veka. Pre tri godine započela je restauracija ikonostasa koji je bio u jako lošem stanju usled delovanja poplava, podzemnih voda, požara, insekata i nestručnog održavanja. Kada su konzervatori-restauratori Aleksandar Cvijetinović i Nenad Nikitović skinuli višestruke slojeve farbe i bronze, otkrili su pravi dragulj.
Ispod premaza koji su nanošeni od tridesetih i četrdesetih godina 20. veka, otkrili su bajkovito slikarstvo sa floralnim elementima, predstavama heruvima i bojama koje asociraju na pirotski ćilim. Utvrđeno je da je u gornjim delovima ikonostasa sačuvano preko 60 posto originalnog zlata. Restauracija je pokazala da Crkva Rođenja Hristovog poseduje jedan od najlepših ikonostasa u Srbiji.
Crkvena umetnost i vredni artefakti
Freske na zidovima Crkve Rođenja Hristovog oslikao je pirotski slikar Čedomir Krstić, dodajući lokalni umetnički pečat ovom duhovnom prostoru. Monasi iz Hilandara, koji su živeli u Pirotu gde je Hilandar imao svoj metoh, takođe su učestvovali u ikonopisnim radovima.
Crkva čuva bogatu riznicu koja uključuje vredna kandila od bakra i bronze, rađena tehnikom livenja, dok su neka iskivana u srebru. Ovi predmeti pripadaju kujundžijskim zanatskim radionicama Pirota i okoline. Posebno je vredan jevanđeljski okov čije korice datiraju iz 1826. godine, sa centralnim kartušom koji prikazuje Silazak u Ad, okružen šestokrilim serafimima.
Crkveno dvorište i zvonik
Pored same Crkve Rođenja Hristovog, u dvorištu se nalazi zvonik koji je 2000. godine rekonstruisan. Zgrada u dvorištu crkvenog kompleksa od 1868. do 1869. godine služila je kao sedište Srpske škole, koja je uspešno odolevala pokušajima da se u Pirotu zavede bugarski jezik za vreme bugarske egzarhije.
Prilikom izvođenja PTT radova u ulici iza crkve 2007. godine, otkopani su temelji stare crkve. Ranije se verovalo da je Crkva Rođenja Hristovog bila građena na temeljima stare crkve, ali je tom prilikom dokazano da je starija crkva bila nekoliko metara severoistočno od današnje crkvene građevine.
Osvećenje i crkveni velikani
Crkva Rođenja Hristovog osvećena je 21. decembra 1834. godine, a osvećenje je izvršio vladika Jeronim. Prvi crkveni episkopi bili su: kir Viden Jovanović, Goga Cenović, Panajot Popović i Dimitrije Petrović.
Godine 1837. na mesto vladike Jeronima došao je vladika Nektarije, značajna ličnost u istoriji Crkve Rođenja Hristovog. Vladika Nektarije je preminuo 1853. godine i sahranjen je u Pirotu, po tadašnjem običaju u sedećem stavu, u grobnici iza oltara crkve. Ova grobnica predstavlja jedinstven arheološki i istorijski nalaz.
Mesto Crkve Rođenja Hristovog u Pirotu
Crkva Rođenja Hristovog nalazi se u strogom centru Pirota, u ulici Kirila i Metodija. Ovaj hram je srce duhovnog života grada i centralna parohijska crkva. Zbog svojih izuzetnih istorijskih i arhitektonskih vrednosti, 1986. godine proglašena je kulturnim dobrom, što joj daje status zaštićenog spomenika kulture.
Pirot je u 19. veku bio značajno mesto za srpsku pravoslavnu crkvu. Grad je bio u duhovnoj vezi sa Pećkom patrijaršijom i u tesnoj vezi sa srpskim manastirima Studenicom, Dečanima, Gračanicom i Hilandarom. U Pirotu su postojala četiri metoha — Hilandarski, Studenički, Dečanski i Sukovski metoh. Zbog velikog broja hodočasnika u Svetu zemlju, Pirot je nazivan Mali Jerusalim.
Crkvena slava i današnje aktivnosti
Crkva Rođenja Hristovog kao slavu slavi Božić, 7. januara po julijanskom kalendaru. U hramu se redovno održavaju bogosluženja, krštenja, venčanja i druge verske ceremonije. Nedavno je u ovoj crkvi obavljeno masovno krštenje više od četrdeset dece pirotskih osnovnih škola, što pokazuje da hram i danas igra vitalnu ulogu u duhovnom životu zajednice.